Lt.
Col. Lian Cin Zam (Zeya Kyaw Htin) Tangthu.

Lt. Col Lian Cin Zam pen Pu Pau Khaw
Mang leh Pi Toncing te tapa hi aa, November 13,1914 kum in Mualbem khua-ah suak
hi. A zi Pi Ciin Za Ngul tawh tanu 2 leh tapa 2 nei hi.
Sangkahna:
Mualbeem khua pan Zolai Tan IV azawh ciang in,Tedim A/V Middle School ah Tan
VII zo hi.
Nasepna:
- SPS Tedim ah tawmvei sung siapi sem hi.
- 1935 Kum in Falam ah Burma Military Police Battalion ah galkap lut
hi.17.4.1937 ni-in Sankhat,19.4.1937 ni-in Santhun,15.3.1938 ni-in Jemadar
(Governor’s
Commission ) ngah hi.Burma Frontier Force, Myitkyina Battalion ah ama Company
tawh piang hi.20.5.1942 ni-in amah leh a company buppi-Japante’n man uh aa,Mandalay Kumpi huang sungah kem uh hi.Ama
vaihawm siamna tawh Japante in khah khia kik hi.16.7.1942 ni panin Western Chin
Levy ah sem hi.Mikang galkapte tawh India gam-ah nungkik khawm-in 2nd
Buregt,The Burma Rifles (Special Force) ah sem hi.
- 1.9.1944 ni-in ABRO Commission 2/Lt.ngah hi.1,3,1945 ni-in Tedim pan Lt.ngah
aa,1,4,1945 ni-in Captain ngah-in 29.4.1946 ni in Major 2/I.c,C.O ngah
hi.Kawlgam suahtakna lak ding ciang in ABRO Commission ap kik aa,4.1.1948 pan
Burma Army Commission Suak hi.
Mangkangte in Zogam alak cil uh 1894 kum in Gurkha leh Vaite, Burma Military
Police dingin zang uh a,Chin Hills leh Naga Hills teng ah Security vaipuak sem
sak uh hi.Anung ciang in Mikangte in Zomite amuanhuaina amuh uh ciangin Zogam
sungah daihna bitna aom na dingin Zomite zong damdam in amau nasem dingin la in
Vaite leh Gurkhate tawh damdam in laih hi. Galpi nihna sungin Burma Frontier
Force ci-in amin laih hi. Galpi nihna sungin Bristishte hoihtakin panpih uh a,
Galpi nihna khit ciangin thaupi, galvan lianpi te alen Battalion (Anti Tank
Regiment) in kikoih ahih man in Chin Hill Battalion-Anti Tank Regiment suak
hi.Kawlgam sung aa a om Galkap Battalion teng khempeuh lak ah amau Battalion
bekin hih bang thau lianpi te nei uh hi.
1948 kum Belpawl gam in Suahtakna hong ngah ciang in British te agam vuah
ciahta ding a hih man in aneihsa uh thaupi tengpen
hih Batllion tungah ap uh ahih manin a vaipuak leh a panmun uh pen thupi mahmah
hi.Tua ahih man in Lt.Col Lian Cin Zam ii ciimna,Pilna,Thukhualna leh
Thuvaihawm siamna athei Mikangte in hih Battalion makai ding in Lt.Col Lian Cin
Zam muang pen uh ahih man in hih Battalion pen ama khut sung ah ana ap uh ahi
hi.Hih Chin Hills Battalion te Phualpi masa pen Galpi nih lai ma in Falam ah hi
in,Galveng khit ciang in Kawlgam laizang Myeikthila khua pen phualpi in na nei
uhhi.
1948, 4th January ni in Belpawl Gam in suahtakna la a, tua khit asawt hetlo in
gam sung buaina tualgal lianpi kipan pah hi. Suahtakna ngah mapek pan kipan in,
gam makaite kikal kilem lohna, ngaihsut kibatlohna tuamtuam om in abuai mahmah
khin ahi hi. Tua hang mahin zong amakaipi General Aung San leh alawmte aki suam
lum ahi hi. Amasa pen in;
(1) Suahtakna ngahma 1946, 13th July
pekpan in Takhin Soe makaih (CPB –Red
Flag) te in thautawi kipan khinta uh hi.
(2)
1948, 28th March in Takhin Than Tun’ makaih Communist Party of Burma (CPB –
White Flag) te in kumpi lehdo kipan hi.
(3) 1948, 29th July in PVO te in kumpi lehdo kipan hi.
(4) 1948, 18th August in Belpawl kumpi galkap ahi No.1 Burma Rifles Battallion
leh No.3 Burma Rifles pan in pawlkhat in kumpi lehdo kipan hi.
(5) 1948kum beikuan lam teh Karente so litlit ta uh aa, 1949kum January 20 pawl
panin Karen Nation Union (KNU)/ Karen National Defence Organization (KNDO) zong
kipan in kumpi nasem Karen mi UMP (Union Military Police) te, Belpawl kumpi
galkap No. (1&2&3) Karen Rifles Battalion te zong damdam in KNU/KNDO
tawh kipawl in kumpi lehdo ta uh hi. (6) No.1 Kachin Rifles pan in pawlkhat in
zong kumpi lehdo lai uh hi.
(7) Mon minamte in zong Mon National Defence Organization (MNDO) ci in thautawi
kipan uh a,
(8) Rakhine gam ah Mujahids (Muslimte) te in zong amau suahtakna, a tuam in
thuneihna deihna tawh thautawi kipan in kumpi lehdo uh hi.
Tua ahih manin CPB, PVO (White band), KNU/KNDO/Karen Rifles, MNDO, Mujahids leh
No (1&3) Burma Rifles, No.1 Kachin Rifles, hih teng hangin suahtakna angah
cil Belpawl Gam ( Union of Burma ) pen buaicih takin buai in mei-am bang hileh
a san velval laitak ahi hi.
1948kum sung tengin adang thautawi (Communist, PVO, MNDO) tuamtuam in kumpi
lehdo kipan in gam sung a buai mahmah laitak in Karen makaite leh Belpawl Gam
makaite in Karente’ vai kikum in thukimna aneih zawh
nangin nakpi takin hanciam uh hi. Sabuai tungah thukikupna tawh thukimna ngah
zo mahmah lo ahih man leh, adiakin KNU makaite in zong a thautawi KNDO te
thuzawh nawnlo mawk ahih manin 1949kum, January in buaina pen dalzawh ding
hinawnlo in kipan ziahziah ta hi. 1949 25th January teh Irrawady Region lam
adiak in Bassein leh Myaungmya ah kipan in KNDO, Union Military Police (UMP) a
sem Karen mite leh Belpawl kumpi galkap ahi Karen Rifles Battalion
(1&2&3) te kigawm in Belpawl Kumpi tutna sut dingin kipan ta uh hi.
1949, 31st January ni in KNDO te in Yangon khuapi gei kumpi innpan 15-20 miles
khawngbek agamlatna Insein leh akim aa khua teng la uh a, Belpawl Kumpi’
dinmun pen a sawt lo in KNDO te khutsung atung thei ding dinmun ahi hi. Tua hun
pan kipan in Kawlgam mun tuamtuam, atam zaw pen singnuai mite’ khutsung ah om
hi. Belpawl gam I khuapi te a hi Mandalay leh Shante khuapi Tawnggyi bang zong
singnuai mite khutsung tung ahih manin bangzah in tualgal nasia leh singnuai
mite thahat cih pen kimu thei hi. Gam tuamtuam thu ki zakna media te bangin
Belpawl Kumpi pen Yangon kumpi cita uh hi, Yangon bek ah ukna nei hi aci nuam
ahi hi. Tua nangawn a khua khung pan KNDO in a la dingin kipanpan ta uh ahih
manin Belpawl Gam a dingin anak lauhuai mahmah dinmun ahi hi.
Zomi galkap pen No.1 Chin Rifles Battalion- Commander Lt.Col Hrang Thio, No.2
Chin Rifles Battalion-Commander Lt.Col Son Kho Pau, Chin Hills
Battalion-Commander Lt.Col Lian Cin Zam, leh No.2 Burma Rifles ah Zomi galkapte
Company khat hi in, akigawm Battalion 3 leh Company 1 ahi hi. 1949kum 31st
January, KNDO in Insein khua alak ciangin Yangon khua gei mah ahi Mingalardon
ah a om No.1 Chin Rifles in Insein galmai na do masa hi. No.2 Burma Rifles te’
Commander pa pen galsung ah asih ciangin amite palang mangin Zomite Company
ahih leh No.1 Chin Rifles tetawh kigawm in Insein gal do uh hi. Insein galmai
akipat cil in No.2 Kachin Rifles te in No.1 Chin Rifles tawh pangkhawm uh hi.
1949kum March kha kipat lam, Insein galmai a nasiat semsem ciangin Mon gam lam
ah vaipuak anei No.2 Chin Rifles Battalion zong Insein galmai ah kipuak in No.2
Kachin Rifles te Mon gam lam ah kipuak kik-a a panmun kikhek uh hi. Hangsan
mahmah leh galsiam bek thamlo in muanhuai mahmah uh ahih manin athupipen galmai
leh a lauhuai pen galmai ah Zomi galkap te in mapangpi dingin vaipuak kipia hi.
No 1&2 Chin Rifles Battalion tetawh, No.2 Burma Rifles pan Company khat
(Zomite mah), No.3 Burma Riffles pan Company khat, No.5 Burma Rifles pan
Company khat , leh Union Military Police (UMP) pawlkhat tawh amauteng in KNDO
te na do uh hi. Chin Rifles Battalion pen a bulpi pen hi in, a dang tengin in
zong KNDO te amunmun panin bawhhuan ngeingai uh hi.
Insein pen KNU leh KNDO te in phualpi dingin nei ahih manin thahat mahmah leh lungtang
phatakin panmun nala uh hi. Hih kido na sungah U-Set-Kain-Kyaung,
Saw-bua-gyi-Gone, Point 112, Min-da-ma-Gone cih galmaite pen lauhuai leh nasia
mahmah hi. A langnih in galkap tampi si in liam uh hi. A tawpna ah KNDO in
gallel in 1949, 22nd May in Insein panin nungkik ta uh a, Insein galmai pen kha
3 leh ni 22 sawt hi. Hih Insein gal sungin Zomite a si leh aliam 300 val bangin
kiciamteh ahih manin Batalion khat dektak bang himawk hi (Kandy thukimna ah
galkap 5400, Battalion 15 = Battalion khat ah 350-400 kim). A nuntakna apia
lakah amin thang penpen in No.1 Chin Rifles te Commander Lt.Col Hrang Thio hi
in hih galsung pan angah liamna mah tawh anuntakna beilawh hi.
1949 Feb kha sung in Kawlgam laizang lam ah Kachin galkapte leh KNDO te in
Meikthilar khua nala uh aa tualai ah Lt.Col Lian Cin Zam leh a Battalion buppi
KNDO te in na man uh hi.Tua hun-in Thaupi khempeuh ama khut sungah om hi aa,ama
siamna hangin galte khutsung ah tunglo hi.Thaupi teng galte khut sungah tung hi
leh,Kawlgam tangthu a tuam khat hi thei kha ding hi.
Karente,Communist te leh Lt.Col lian Cin Zam Battalion te Kawlgam laizang lamah
nasia tak in kinawk in ki do uh hi. Amin thang diak ah, KNDO te, Communist te
leh No.1 Kachin Rifles pan pawlkhat kigawm in 1949 April kha sungin Yangon la
dingin Kawlgam laizang lampan in na kuansuk uh a, "1949 kum 1st May in
Yangon kala ding uh hi" ci in tangko uh hi. Yangon pan 50-60miles
khawngbek a gamlatna Pegu leh Daik-U kikal ah nakpi takin kikap uh hi. Hih
munah Chin Hill Battalion, No.6 Burma Rifles pan Company nih leh Gurkha
galkapte (No.4 Burma Regiment)in pang huan uh a, kikapna nasia lua ahih manin a
si aliam tam mahmah hi. Singnuai mite’ ngimna tangtun zolo in guallel uh a
Taunggo khua ah nungkik kik uh hi. Belpawl Kumpi galkap (Chin Hills Battallion
leh Burma Rifles) pan in asi aliam mimal 225 bang hi dingin kiciam teh hi.
Hih Lt.Col Lian Cin Zam makaih Chin Hills Battalion te bangzahin Belpawl gam aa
dingin thupi cih akilatna khat sutsuk pak ni. Zomite leh Kawlmite in galte ado khawm
laitakin galkap nautangte kitot kiselna nei kha hih tuak hi. Kawlmi galkap pa
in "hih Karen te kazawh khitteh no Zomite kong kap ding uh hi" ci kha
dan hi. Tua thu Commander Lt.Col. Lian Chin Zam in a zak ciangin hehlua in a
aneih thaupi tengtawh Yangon lam kap dingin amite kiging sak hi, ci-in a
ciamteh om in, U Nu (Prime Minister) pa’ ciamtehna ah bel, a Battalion bupin
Zogam lam ciah dingin vaihawm hi ci in ciamteh hi. Hih thu U Nu in azak ciangin
a sun a zan cilo-in Lt.Col Lian Chin Zam akho dingin Zogam Paliamentry
Secretary Pu Capt. Mang Tung Nung tawh va delh uh hi.
Galmai ah vanleng tual omlo ahih manin Mangkangte’
hun lai aa a zat vanleng tual alui akipuah nawnlo khat ah lauhuai mah taleh
tuak suk veve uh hi. Tua mun ah Lt.Col Lian Chin Zam tawh va kimu in va kho
thei hi. Lt.Col Lian Chin Zam zong Prime Minister pa’ deihna bangin alungsim
khiamkik in galte dosuak dingin alungsim khel ahih manin Prime Minister pa
nuamlua ahih manin Chin Hill Battalion te sum 5000 letsong pia hi. U Nu in tua bangin
Zomite atuamin letsong apiakpen khial kisa mahmah hi. Bang hanghiam cih leh
Burma Rifles (Kawlmi) te leh Gurkha galkapte , gal ado veve Zomite in letsong
ngah in amau ngahloh ahih manin Prime Minister pa tungah heh uh hi. U Nu aa
dingin niangtui a piak uh teh, Hai (niangtui hai) a hekpi tawh pia uh hi, ci in
U Nu in ama tangthu bu a atna ah genkik hi. Gal hunsungin Zomi galkapte mapanna
in Belpawl gam aa dingin bangzah in thupi cih kilang sak mahmah hi.
1949,January 15 ni in Kayah gam ah Padaung minam te buaina vai hang in
tungsiahte thupiakna tawh kizui in Lt.Col Lian Cin Zam leh a Battalion bup
phial uh Shan gam Taungyi khuapi pan in Kayah gam Loikaw khuapi ah kituah suk
uh aa,a Battalion sung pan in khenkhat Kayah gam PHALAI khua ah kilemna vai
tawh kisai kikum ding in vazin khia uh aa lamkal ah KNDO te in napang sim uh
ahih man in kikapna nasiatak in om aa Chin Hills Battalion lam pan in azaanei
mi 29 si in,mi 49 ahingtang in galten na man uh hi.Tua akiman kha mi 49 teng
pen PM U Nu leh Karen galkap mang khat ii vaihawm sakna hang tawh suakta kik uh
aa,ahizong in agalvante uh ngah kik nawm lo uh hi.
1949 kum beikuan lam ciangin Lt.Col Lian Cin Zam’
makaih Chin Hill Battalion (Chin Hills Battalion-Anti Tank Regiment) pen No.3
Chin Rifles Battlion in laih ding in tungsiah pan in thupiakna hong ngah hi.
Tuavai Lt.Col Lian Cin Zam in azak ciang in heh mahmah aa, ko Battalion buppi
in minlaih ding vai kathu kim kei uh hi ci-in tungsiahte nanial ahih man in gam
makai te tawh nasiatak in kitelkhialh na om in buaidek tak uh hi.Battalion min
laih ding vaihang in Lt.Col Lian Cin Zam in tungsiahte tung ah nialna amat
381/0-1 August (4) 1949 kum in Galkap zumpi ah laikhiatna na nei hi.Tua
alaikhiatna sung ah Battation minlaih vai hang in Koih Battalion bup nautang
galkapte leh azaanei galkapte aa kipan ka Battalion bup in kanial uh aa,koih
Battalion pen Kawlgam galkap Battalion om teng khempeuh lak ah asawt penpen
(aupa) penpen hi aa,Ka Battalion min uh British te hunlai Britishte hongpiak
ahih hang in (Belpawl gam ) Kawlgam kumpi tung ah thuman citak tak in vaipuak
nasep sem in galdo te kahi uh aa,ka Battalion uh pen kum 55 asawt Battalion
ahihna tangthu kizom in kencing nuam kahih man un ka Battalion min kalaih nuam
kei uh hi ci dan in na nial aa ahizong in Kumpi thunei te in zawhthawh thu tawh
3rd Chin Riles Battalion min in nalaih sak veve uh hi.
Boyoke Aungsan adamlai 1946 September kha in Myeikthila khua aa om (Chin Hills
Battalion-Anti-tank Regiment) te kiang ah ahawh lai in akam vai khakna ah hih
zah aa athupi na Battalion uh pen tangthu kizom akhang akhang in nakem cing
ding uh hi ci-in navai khak ngei aa,ahizong in tu in Boyoke Aungsan gen tawh
hong kilehbulh heu mawk hi.
Hih bangin Chin Hills Battalion min alaih pen amin bek alaih dingtawh aki bat
hangin a thuneihna zong alaih ahih gige na kimu thei hi. Rifles Battalion in
Anti Tank thaupi te len hetlo ding ahih manin Mualtung mite khut sungpan a
thuneihna, a za neihna a suhkhiatsak hi kici thei hi. 1952kum pawl pan in
damdam in Minam min pua Battalion sungah, a Commander leh galkap nautang te
kihelh zau sak mangin 1956kum bang teh Zomite Battalion khat ah Zomi taktak
20-30 bek om ta hi ci in Col. Khen Za Mong in ciamteh hi. Tua kum mahin Belpawl
kumpi galkap sung paizia , mun leh za neiha te khek uh hi. 1948kum in minam
dang Karen minam pen Belpawl Gam galkap makaipi 10 lak ah 5 bang hi in, ahih
hangin 1956kum taktak teh galkap makaipi khempeuh pen Kawlmite vive hita hi.
Tualgal sung citak takin a mapang Zomite khat zong akihel loh pen thu lamdang
mahmah leh a ngaihsut huai mahmah ahi hi.
Lt.Col lian Cin Zam pen 5.3.1951 Kum in Staff College kah aa, "A"
grade tawh ong hi.1952 March 27 ni in 15 th Buregt Hmawbi ah kituah aa,C.O sem
hi.1956 Kum in gilsung damlohna hawng tawh galkap zatopan in hong nusia
hi.(Pawl khat ii genna ah asihna ahang pen Kawl kumpite bumlup ci-uh hi).Asih
ciang in aluangpen Kawlkumpi in Kumpi neihsa Vanleng tawh Kalaymyo ah apuak
ding uh phal lo uh aa,ahizong in a innkuan pihte leh Burmah Oil Company (BOC)
te vaihawmna tawh aluang Kalaymyo ah Vanleng tawh kipuak thei hi.
Lt. Col. Lian Cin Zam – a thei ngei Mikang, Mivom, a Kawl, a
Zo in, a Ciim a Pilna, a Lungduaina a thumanna a thukhualna leh a kiniam
khiatnate zahtaak in amah a it ciat uh hi.Kawlgam aa dingin Commanding Officer
muanhuai peen khat ahi hi.
Minphatna :4.1.1957 ni-in Zeya Kya Htin ngah hi.
(Chin Hill Battalion – Anti Tank Regiment) Battalion pen
hunkhat lai aa Boyoke Aungsan pahtak mahmah leh muanhuai asak mahmah khat hi a,
hidan Battalion pen gam khantohna ding akisam mahmah khat ahihi ci-in Boyoke
Aungsan in nagen ngei hi.Tuakhitban ah hih Battalion pen Kawlgam sung aa aom
galkap Battalion teng khempeuh lak ah aupa pen pen,apicing penpen,amuan huai
pen pen leh kawlgam sung aa aom galvan thupi thaupi teng alenkha Battalion na
hi uh aa ahizong in anung ciang in Kawlgam kumpite in aBattalion min uh laihsak
bekthan lo in Battalion Commander pa Lt. Col lian Cin Zam nagawm asih ciang in
na thudon lo sawmsawm lai uh hi. Hih zahtak in gam aa ding in asem leh athupi
galkap Battalion pen tuhun ciang in atangthu bek na cianlai hiau mawk hi.
Lai gelh - Pau Mung
Ref:
- ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း
နှင့် ချင်းတောင်တပ်ရင်း (Chin Hills Battalion-Anti-tank Regiment) အရာရှိများ
(၁၉၄၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၀ ရက်နေ့) by.Salai Van Cung lian (Uk).
- Khup Lian Thang gelh:Belpawl Gam a honkhia Zomi galkapte leh Karen gal,
tualgal.
- Tedim BEHS No.1 Golden Jubilee.